مشاهده مىكنيم ، كه شرح آن ، خواهد آمد . مىدانيم كه يكى از خدمات روحانيت شيعهء كشورمان در عصر قاجار ، مقابلهء علمى و قلمى با تبليغات تبشيرى كشيشهاى وارداتى از انگليس و فرانسه و آمريكا بر ضدّ اسلام و قرآن بود كه به‌عنوان نمونه ، مىتوان به نگارش چندين كتاب مستدل در زمان فتحعلى شاه در اثبات حقانيت و برترى اسلام بر مسيحيت توسط علماى اسلام در واكنش به تبليغات ضدّ اسلامى « هنرى مارتين » ( كشيش انگليسى وابسته به كمپانى هند شرقى ) كرد . در همين راستا ، چهار سال پيش از طلوع مشروطه نيز ، علماى بزرگ اصفهان ( به رهبرى آيت اللّه آقا نجفى اصفهانى ) به هدف بحث و مناظرهء آزاد علمى با مبلغان مسيحى ، انجمنى فرهنگى به نام « صفاخانه » را در جلفاى اصفهان پى افكندند كه گزارش مذاكرات آن در نشريهء وابسته به علماى ياد شده : « الأسلام » ، درج و در سراسر ايران منتشر مىشد . از جملهء اركان اين انجمن ، مرحوم محمد صادق فخر الاسلام ( صاحب كتاب « انيس الاعلام » ) بود كه از آيين نصرانى به اسلام درآمده ، كتاب علمى جامع و مفصلى پيرامون اديان بويژه مسيحيت نوشته بود و در شهرهاى مختلف ايران ( همچون تبريز ، مسجد حاجى ميرزا جواد آقا مجتهد ) « 1 » سخنرانى مىكرد . قهرمان مناظره با مبلغين مسيحى نيز شادروان داعى الاسلام ، دانشمند شهير و مؤلف فرهنگ جامع ، بود كه علاوه بر زبان فارسى ، با عربى و عبرى و پهلوى و گجراتى و سانسكريت و انگليسى و اردو آشنا بود و به مندرجات كتب عهدين و ردّيه‌هاى مختلف علماى اديان بر ضدّ يكديگر وقوف كامل داشت و آوازهء مناظرات ، سخنرانيها و نگارشهاى وى در بررسى تطبيقى اديان ، و برترى اسلام بر جميع آنها ، در ايران و هند پيچيده بود . « 2 » نامهء زير از مرحوم صاحب عروه خطاب به يكى از علماى اصفهان ( ظاهرا آقا نجفى اصفهانى ) نشان مىدهد كه آن مرحوم ، علاوه بر حمايت از حركت آقا نجفى و همفكرانش در زمينه‌سازى براى خودبسايى اقتصادى ايران ( از طريق تشكيل تأسيس « شركت اسلاميه » ) ، در اين خدمت بزرگ علمى - فرهنگى نيز همراهى و معاضدت داشته است . از نامهء سيد برمىآيد كه وى « قيام و اقدام و اهتمام » به اين‌گونه خدمات علمى - تبليغى - دينى را - كه « فوائد و نتايج حسنهء آن ، عايد نوع [ مسلمانان ] و باعث اعلاء

--> ( 1 ) . ر . ك ، ميراث اسلامى ايران ، مجموعهء مقالات ، به كوشش رسول جعفريان ، 4 / 105 . ( 2 ) . تعامل ديانت و سياست در ايران ، موسى نجفى ، صص 192 - 198 .